آتش‌به‌اختیاری: حل یک تناقض

پیش از این، نوشته بودم: دولت و اصولاً عنصر  سازمانی‌شده جامعه را از وضع اخلاقی و انقلابی تهی می‌کند. وقتی که انسان در زندگی روزمره و نیازها و تکالیف شخصی‌اش قیّمی بیرونی پیدا کند، خودبه‌خود وجه خودانگیختگی و خودبیانگری‌اش را از دست می‌دهد و طی این ماجرا، اخلاق است که از بین می‌رود. «اخلاق از بین می‌رود» گزاره‌ای نیست که با آن بخواهم دیگران یا خودم را متأثر کنم تا سر به شانۀ هم بگذاریم و بر این حال تأسف بخوریم. «اخلاق از بین می‌رود» یعنی انسان از بین می‌رود. انسان اساساً موجودی اخلاقی است و این اخلاقی بودن، در وجه صوری خود، معنایی جز «آزاد بودن» ندارد. انسانِ در سازمان از این آزادی و وجه فردیت و خلاقیت خود تهی می‌شود و رفته‌رفته پویایی و حرکت جوهری خود را از دست می‌دهد.

تمام آن جنبه‌هایی که سازمان را برای شکوفایی‌شان تشکیل داده بود سرکوب می‌شوند. ما برای انجام مسئولیت اخلاقی‌مان سازمان می‌سازیم و حال آنکه با این ساختن مسئولیت اخلاقی‌مان را ویران می‌کنیم، چراکه آن را به گردن دیگری می‌اندازیم. این امرْ صورت و غایت سازمان را دچار تناقض می‌کند. سازمان، در اکثر موقعیت‌ها، برای عبور از این تناقض وضع مجامعی نمی‌یابد و ناچار می‌شود یکی از آن دو را از بین ببرد: یا خود نابود می‌شود یا انسان را متلاشی می‌کند. اما راه‌حل چیست؟

هفتۀ گذشته، آیت‌الله خامنه‌ای تعبیری را به کار بردند که برای همه تعجب‌آور و شگفت‌انگیز بود. ابتدا بعضی‌ها به هیجان آمدند، اما پس از چند روز گفتند که حرف جدیدی گفته نشده و صرفاً تعبیرِ توصیه‌های گذشته تغییر کرده است. بعضی هم، آگاهانه یا ناآگاهانه، گفتند: دستور به خودسری است. آن حرف چه بود؟ «من به همۀ آن هسته‌های فکری و عملیِ جهادی، فکری، و فرهنگی در سرتاسر کشور مرتّباً میگویم: هرکدام کار کنید، مستقل و، به‌قول میدان جنگ، آتش‌به‌اختیار.» اما من از این سخن چه می‌فهمم؟ برداشتم از این سخن توجه به وضعیت انقلابی است. به نظرم، آتش‌به‌اختیاری امکانی را پیش روی ما باز می‌کند، تا فارغ از وابستگی‌های سازمانی، مسئولیت‌های اخلاقی خودمان را پی بگیریم. در این وضعیت خلاقیت‌های فردی و ویژگی‌های شخصیِ انسان سرکوب نمی‌شوند.

صحبت آقای خامنه‌ای تذکر بود، اما تذکری که باید در بستر تاریخی‌اش فهم شود. ما در لحظه‌ای از تاریخ به سر می‌بریم که قریب به چهل سال از «دمِ» فورانِ «جریان» انقلاب فاصله گرفته‌ایم و در «نظام» جا خوش می‌کنیم. اگر مراحل جمهوری اسلامی را در عرض یکدیگر بفهمیم، دچار آن خطری می‌شویم که روح انقلابمان را آمریکایی خواهد کرد: مردمانی که تهی از ارزش‌اند و هویتشان همان اقتصاد است. آتش‌به‌اختیاری به یاد ما می‌آورد که مراحل جمهوری اسلامی را، نه در عرض هم، بلکه در طول یکدیگر دریابیم. این‌چنین، اگرچه ممکن است با سازمان‌ها همراه شویم، درون آن‌ها قرار نمی‌گیریم، هضم نمی‌شویم و مسئولیت اخلاقی خودمان را از بین نمی‌بریم. در این صورت، انقلاب حادثه‌ای در چهل سال قبل نخواهد بود، بلکه هم‌اینک بنیادی است برای برپایی نظام.

لذا فرمان آتش‌به‌اختیاریْ آتش نهفتۀ انقلاب را در سینه‌های ما روشن نگه می‌دارد.